Η αυτόνομη ψηφιακή πλατφόρμα μελέτης του συνεδρίου. Εδώ αναρτώνται οι περιλήψεις, τα προκαταρκτικά κείμενα, οι μελέτες και τα βιογραφικά των εισηγητών σε μορφή PDF, οργανωμένα ανά θεματική συνεδρία.
Η πρακτική της ζητείας και ειδικότερα το φαινόμενο των περιπλανώμενων, τυχοδιωκτών ιερωμένων από την οθωμανική Ανατολή (Αράβων, Αρμενίων, Ελλήνων) που σκανδάλιζαν τους συγχρόνους τους αλλά και τους μεταγενέστερους μελετητές με τις ποικίλες μεθόδους προσποίησης, εξαπάτησης, πλαστογραφίας και πλαστοπροσωπίας που συστηματικά μετέρχονταν στα ταξίδια τους ανά τη χριστιανική Οικουμένη, μπορεί να εξεταστεί και έχει συζητηθεί σε ποικίλες συνάφειες: ως τεκμήριο μιας εντυπωσιακής για τους πρώιμους νέους χρόνους κινητικότητας, ως αφορμή για τη διαμόρφωση ανθεκτικών εθνοτικών στερεοτύπων, ως παράδειγμα για τα ενίοτε ρευστά όρια μεταξύ απάτης και ειλικρίνειας, ως δείκτης για τις κυρίαρχες νόρμες και τα πρότυπα στις κοινωνίες υποδοχής, στα οποία οι πρωταγωνιστές αυτών των ιστοριών ανταποκρίνονταν υιοθετώντας τα, κατασκευάζοντας περσόνες και ταυτότητες και σκηνοθετώντας εαυτούς ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο κάθε φορά απευθύνονταν. Στόχος της ανακοίνωσης είναι να παρουσιαστεί η δράση ενός ιδιαίτερα δραστήριου αλλά και κατά τεκμήριο επιτυχημένου δικτύου ελληνορθόδοξων ιερωμένων κατά το πρώτο μισό του 18ου αιώνα, που άφησε ποικίλα, ενίοτε αινιγματικά και πάντως ερεθιστικά, ίχνη. Η δράση της ομάδας αυτής επικεντρώθηκε στις γερμανικές χώρες, με εξακτινώσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη, ενώ τα μέλη του (Σεραφείμ Μυτιληναίος, Αθανάσιος Δωρόσταμος, Θεόκλητος Πολυειδής και άλλοι) κατόρθωσαν επί δεκαετίες να συνομιλούν με βασιλείς, ηγεμόνες, διπλωμάτες, επισκόπους και σεβαστούς λογίους, κερδίζοντας χρήματα και αναγνώριση ως φορείς γνώσης αλλά και ως εισηγητές μεγαλεπήβολων σχεδίων. Τα ποικίλα περιβάλλοντα αυτής της, οπωσδήποτε άνισης, επικοινωνίας – ηγεμονικές αυλές, εκπαιδευτικά ιδρύματα, λοιμοκαθαρτήρια και σπουδαστήρια – θα συζητηθούν ως κυριολεκτικές και μεταφορικές «ζώνες επαφής» ως κατεξοχήν χώροι διαπραγμάτευσης, προσαρμογής και δημιουργικού αυτοσχεδιασμού.
Η φαντασία του συγγραφέα και ο στοχασμός του φιλοσόφου: γράφοντας την κινητικότητα στις Περσικές Επιστολές του Montesquieu (1721) Η ανακοίνωση προτείνει μια ανάγνωση των Περσικών Επιστολών του Montesquieu ως εργαστηρίου κινητικότητας. Δημοσιευμένο το 1721, πιστό στο μοτίβο του «ανατολίτη παρατηρητή» και στο πνεύμα του ροκοκό οριενταλισμού που πυροδότησε η ευρωπαϊκή γνωριμία με τις Χίλιες και μία νύχτες, το έργο, προϊόν μιας εποχής αστάθειας και αμφιβολιών, παραπέμπει σε έναν αναγνωστικό λαβύρινθο εντός του οποίου η μυθοπλασία περιβάλλει το στοχασμό και την κριτική. Κείμενο καταστατικό του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, οι Περσικές Επιστολές γνώρισαν άμεση επιτυχία λόγω (και) της συνθετικής αρχιτεκτονικής τους. Πράγματι, η σύγχρονη κριτική συγκλίνει στο συμπέρασμα ότι το αίσθημα ανοικειότητας που διατρέχει την επινοημένη αλληλογραφία του Ουσμπέκ και του Ρίκα υποκρύπτει μια ισχυρή διάθεση αναστοχασμού των πολιτισμικών οπτικών της Ανατολής επί της Δύσης και τούμπαλιν. Στο πλαίσιο αυτό, η μυθοπλασία και η φιλοσοφική σκέψη συνδιαμορφώνουν ισότιμα το χώρο και το βλέμμα μέσα από τα οποία αρθρώνεται η παρατήρηση και υποστασιοποιούνται τα πολλαπλά επίπεδα της κινητικότητας. Το εν λόγω σχήμα, με τον κατακερματισμό και τη διαρκή μετατόπιση των οπτικών, οργανώνει μια πολλαπλότητα φωνών όπου η κίνηση δεν αφορά μόνο τη γεωγραφική μετακίνηση αλλά και τη συνεχή κυκλοφορία λόγων, ιδεών και παθών. Μέσα σε αυτό το καθεστώς απόστασης, οι πολιτισμικοί κώδικες αποδεσμεύονται από τη φαινομενική τους αδράνεια και καθίστανται συγκρίσιμοι. Με άλλα λόγια, η παρατήρηση των ηθών και των κοινωνικών συμπεριφορών, η ρευστότητα της μόδας και των κοινωνικών ρόλων, οι αντιφάσεις της πολιτικής και θρησκευτικής εξουσίας, η σύγκριση των μορφών διακυβέρνησης, εν τέλει όλες οι θεμελιώδεις εκφάνσεις της ιδιωτικής και κοινωνικής ζωής, από την ευτυχία μέχρι την αρετή και την ελευθερία, διαθλώνται σε ένα σφιχτό πλέγμα μεταβάσεων ανάμεσα σε τόπους, εμπειρίες και μορφές κυριαρχίας. Ως αποκορύφωμα, η δυναμική της κινητικότητας θα φωτιστεί από το αρνητικό της όριο: την κατάρρευση του ελέγχου στο σεράι που θα οδηγήσει στη βία, την προδοσία και την αυτοκαταστροφή. Μέσα από αυτή τη διαπλοκή χωρικής, κοινωνικής, γνωστικής και πολιτισμικής κινητικότητας, οι Περσικές Επιστολές ανάγονται στο κατ’ εξοχήν παράδειγμα στοχασμού επάνω στη δυναμική του κινούμενου κόσμου στον ορίζοντα του πρώιμου Διαφωτισμού.
Το 1825 δηµοσιεύεται από τον Villemain η µυθιστορηµατική ‘βιογραφία’ του Κωνσταντίνου Λάσκαρι. Ο βίος και η δράση του βυζαντινού λογίου που κατέφυγε στην Ιταλία µετά την άλωση συνιστούν µόνο την αφορµή για την αφήγηση του Villemain. Το έντονο φανταστικό στοιχείο και η ατµόσφαιρα θρύλων και παραµυθιών συνδυάζονται µε στοχευµένη πολιτική και ιδεολογική απόβλεψη: την ενίσχυση της ελληνικής επανάστασης από τις ευρωπαϊκές δυνάµεις. Το µυθιστόρηµα µε τίτλο Lascaris, ou Les Grecs du quinzième siècle συνοδευόνταν από ένα εκτενές ιστορικό δοκίµιο του συγγραφέα σχετικά µε την κατάσταση στον ελληνικό χώρο κατά τους αιώνες της οθωµανικής κυριαρχίας µε τίτλο Essai historique sur l’état des Grecs, depuis la conquête musulmane jusqu’à nos jours. Ενώ το δοκίµιο αυτό ικανοποιούσε την ανάγκη του γαλλικού φιλελληνικού κοινού για κείµενα ερµηνευτικά του γεωγραφικού, πολιτικού και πολιτισµικού πλαισίου της ελληνικής επανάστασης, η επιλογή ενός βυζαντινού λογίου ως φορέα της αφήγησης και της δράσης του µυθιστορήµατος δεν ήταν καθόλου αυτονόητη. Η ιδεολογική σύνδεση της ευφάνταστης διήγησης των περιπετειών και της διδασκαλίας του Λάσκαρι στην Ιταλία (κυρίως στη Σικελία) του 15ου αιώνα µε τα γεγονότα των πρώτων χρόνων της επανάστασης ανεδείκνυε ακανθώδη ζητήµατα πολιτισµικής κινητικότητας και ταυτοτικής διαπραγµάτευσης ανάµεσα σε Ανατολή και Δύση. Τα ζητήµατα αυτά, ως αποτέλεσµα της αµήχανης στάσης της Δύσης απέναντι στο Βυζάντιο, ήδη στα χρόνια του Λάσκαρι αλλά κυρίως στα µετά τον Διαφωτισµό χρόνια του Villemain, τροφοδοτούν µια σειρά ταυτοτικών διερωτήσεων και πολιτισµικών διληµµάτων εντός της αφήγησης, που επιχειρούν ρητορικά να υπερβούν µια ιδεολογική αντινοµία. Η παρούσα µελέτη διερευνά τη διαπλοκή χρονοτόπων ιστορίας και φανταστικής αφήγησης στις ζώνες επαφής του ελληνόφωνου κόσµου µε τη Δύση. Με την εξέταση του γαλλικού πρωτοτύπου και της πλούσιας µεταφραστικής του διάδοσης (παραβάλλονται η ιταλική, γερµανική και ελληνική µετάφραση) η µελέτη χαρτογραφεί τα σηµεία τοµής και τους τρόπους µε τους οποίους τόσο ο µυθιστορηµατικός 15ος αιώνας όσο και ο φιλελληνισµός του 19ου αιώνα αναδιατυπώνουν το δίληµµα ‘Αθήνα - Κωνσταντινούπολη’ ως ένα δίληµµα καταλυτικό για την ταυτοτική διαπραγµάτευση όχι µόνο του νεοελληνικού κράτους, αλλά και της ίδιας της Δύσης.
Προσεγγίζονται τα Φιλοθέου Πάρεργα (1718) του Νικολάου Μαυροκορδάτου υπό το πρίσμα της διασταύρωσης της αναγεννησιακής και διαφωτιστικής σκέψης στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Η ανακοίνωση εστιάζει στην ένταση ανάμεσα στην ηγεμονική αρετή (virtù), την κακοτυχία (fortuna) και την επιδίωξη της πνευματικής γαλήνης και ευθυμίας. Μέσα από τη φιλοσοφική αφήγηση του Μαυροκορδάτου, αναδεικνύεται η φαναριώτικη αυλή ως μοναδική ζώνη επαφής, όπου συνυπάρχουν η αρχαιοελληνική παράδοση, η οθωμανική πολιτική πραγματικότητα και τα ευρωπαϊκά πολιτικά εγχειρίδια της εποχής.
Η πολύτομη πραγματεία L’Histoire philosophique et politique des établissements et du commerce des Européens dans les deux Indes (1770-1780) συγκαταλέγεται στους τίτλους των ευπώλητων του γαλλικού Διαφωτισμού. Και αυτό παρά το γεγονός ότι ήταν αδύνατον να κυκλοφορήσει απρόσκοπτα. Καρπός της συνεργασίας του αβά Raynal (1713-1796) και του Denis Diderot (1713-1784), ενοχλούσε ιδιαίτερα: αρκεί να σημειωθεί η έντονη κριτική της στις πρακτικές του Παλαιού Καθεστώτος και οι αντιαποικιοκρατικές αιχμές που περιείχε. Με άξονα τις παρατηρήσεις του Robert Darnton για τα «livres philosophiques» και τα κυκλώματα της παράνομης διακίνησης, η ανακοίνωση παρακολουθεί τη μετακίνησή της προς την οθωμανική περιφέρεια και τις συνθήκες της πρόσληψής της από την ελληνική λογιοσύνη. Σημείο αναφοράς αποτελεί ο εντοπισμός μιας επιλεκτικής ελληνικής μετάφρασης, καρπού του δραστήριου μεταφραστικού εργαστηρίου του Φαναριώτη ηγεμόνα Νικόλαου Καρατζά, που διασώζεται σε χειρόγραφο του Μετοχίου του Παναγίου Τάφου. Ευρύτερος στόχος είναι να φωτίσουμε όχι μόνο τις διαδρομές ενός ιδεολογικά ριζοσπαστικού βιβλίου από την κεντρική Ευρώπη, το κέντρο της παραγωγής του, προς την οθωμανική περιφέρεια, αλλά να προσεγγίσουμε τις «τύχες» του ως μελέτη περίπτωσης για τις «ζώνες επαφής» και την «πολιτισμική κινητικότητα» (Cultural Mobility) επικίνδυνων βιβλιακών φορτίων στον ορίζοντα της ελληνικής λογιοσύνης. Μάρκος Ξυδάκης
Διερευνώνται οι σημασιολογικές και ιδεολογικές μετατοπίσεις των εννοιών του πολέμου και της ειρήνης στον ελληνικό λόγο από τα τέλη του 17ου έως τις αρχές του 19ου αιώνα. Μέσα από μεταφράσεις, ιστορικά κείμενα και διαφωτιστικά φυλλάδια, παρακολουθείται η μετάβαση από τις αυτοκρατορικές οθωμανικές και βενετικές συγκρούσεις στη συγκρότηση της εθνικής συνείδησης. Η εισήγηση εξετάζει πώς οι πολεμικές συγκρούσεις διαμόρφωσαν συνοριακές εμπειρίες και πώς η ιδέα της διαρκούς ειρήνης συνδέθηκε με τα διαφωτιστικά προτάγματα πολιτικής χειραφέτησης.
Αγαπημένες πρακτικές του Καισάριου Δαπόντε είναι οι ατελείωτες παρεκβάσεις και παρενθέσεις του, οι οποίες διεμβολίζουν διαρκώς την κύρια αφήγηση, εξυπηρετώντας την αποθησαυριστική διάθεση και την αναπαράσταση της γνώσης και της πληροφορίας, βασικά ζητούμενα στο λογοτεχνικό σύμπαν του Δαπόντε. Μέσω αυτών, ο συγγραφέας κατευθύνει τον αναγνώστη μπροστά και πίσω στον ιστορικό χρόνο και χώρο, φέρνοντας τις αφηγήσεις περί ιστορικών, μυθολογικών ή θρησκευτικών πραγμάτων, προσώπων και πράξεων πιο κοντά στα μέτρα του αναγνώστη του 18ου αιώνα· ενός αναγνώστη που τον φαντάζεται ο συγγραφέας να διψά για γνώση, για άγνωστα μέρη και για περιπέτεια, καταναλώνοντας αχόρταγα στίχους. Έτσι, ο Δαπόντες όχι μόνο πετυχαίνει καλύτερα τον ηθικοδιδακτικό στόχο του, αλλά μπορεί μέσα στο έργο του να νομιμοποιήσει αφηγηματικά, ειδολογικά και αισθητικά το γνωσιακό και πληροφοριακό υλικό, το οποίο αντλεί από ποικίλες πηγές, αλλά και από την ίδια την περιπετειώδη ζωή του. Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η σκιαγράφηση και ο σχολιασμός των παρεκβάσεων αυτών (με κέντρο τον καταστατικό Καθρέπτη Γυναικών και βεβαίως τον Κήπο Χαρίτων), οι οποίες συγκροτούν τη γεωγραφική και πολιτισμική μεταιχμιακότητα ενός εξίσου μεταιχμιακού συγγραφέα, ο οποίος βρίσκεται σε διαρκή κίνηση· ενός ανθρώπου που παλινωδεί μεταξύ παράδοσης και νεωτερικότητας εντός και εκτός συνόρων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας του 18ου αιώνα. Θεωρώ ότι μέσω αυτής της διερεύνησης θα αναδειχθεί πιο καθαρά η ιδιαίτερη λογοτεχνική ταυτότητα του Δαπόντε και κατ’ επέκταση η ταυτότητα του πολυσχιδούς έργου του, το οποίο αρθρώνεται και εκτείνεται μέσα σε ένα πολύπλοκο πλέγμα αφηγηματικών χωροχρονικών συνεχών· ενός έργου που στέκει μακριά από τα νεωτερικά αιτήματα του Διαφωτισμού και ταυτόχρονα προσπαθεί να μνημειώσει έμμετρα και παραδοσιακά τη γνώση για το παρελθόν και για το παρόν, σε έναν αιώνα που διατείνεται ότι είναι σχεδόν αδύνατο να υπάρξουν «πάρα πολλά για να γνωρίζει κανείς».
Η βασική ταυτότητα του Ρωσοαγγλογάλλου έχει (χάρη στην κριτική έκδοση του Κ.Θ.Δημαρά, 1960, 1990) αποκατασταθεί: πρόκειται για ανώνυμο έμμετρο σατιρικό ποίημα σε μορφή διαλόγου, με πλήθος προσώπων (εκτός των τριών ξένων, πέντε Γραικοί εκπρόσωποι ηγετικών ομάδων και η Ελλάδα-προσωποποιημένη, ως σκλάβα-μάνα), χειρόγραφο έκτασης τουλάχιστον 400 στίχων. Χρονολογείται εμμέσως γύρω στο 1805. Φαίνεται, βάσει της χειρόγραφης παράδοσης που έχει εντοπιστεί, πως γνώρισε αξιόλογη διάδοση σε ελληνικά μέρη εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τμήματά του εκδόθηκαν στο πρωτότυπο και μεταφράστηκαν σε άλλες γλώσσες σε έργα περιηγητών πριν και κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Υπενθυμίζεται ότι η πολιτική αυτή σάτιρα δεν έχει γνωρίσει αυτοτελή και μεθοδική επεξεργασία, δεν έχει αναλυθεί εκ του σύνεγγυς, αν και κατέχει διακεκριμένη θέση στην ιστορία των γραμμάτων και της πολιτικής σκέψης των αρχών του 19ου αι. ως κείμενο ριζοσπαστικό, μέρος μικρής ομάδας ανώνυμων έργων με αιχμηρή κοινωνική κριτική χρονολογημένων μεταξύ 1789 και 1819, η πιο ριζοσπαστική εκδήλωση του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, κατά τον τον Κ.Θ. Δημαρά (1948 έως 1990), αλλά επίσης -κάτι που εδώ ενδιαφέρει ιδιαίτερα -σαν κείμενο μεταβατικό ως προς το πολιτικό του στίγμα, το οποίο συμμετέχει στην ιδεολογική στροφή που σημειώνεται μεταξύ των Ελλήνων ανάμεσα στο διάβημα του Ρήγα και την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας (σύμφωνα με τον Β. Παναγιωτόπουλο, 1989, 1994). Ο στόχος της ανακοίνωσης είναι διττός: από τη μια, να αναθερμάνει τη συζήτηση για το περιεχόμενο του σατιρικού διαλόγου, κυρίως ως προς τη θέση και τη λειτουργία των τριών «ξένων» του τίτλου, που ταυτίζονται με περιηγητές, ενώ εκπροσωπούν τρεις από τις (ισχυρότερες) μεγάλες δυνάμεις, και από την άλλη, να επανεξετάσει τη χειρόγραφη παράδοση, αλλά και την έντυπη διάδοσή του, προσθέτοντας ορισμένα νέα στοιχεία στην έως τώρα ανασύσταση της σχετικής κυκλοφορίας ιδίως στα χρόνια πριν το 1814. Η υπόθεση εργασίας που δοκιμάζεται, με έναυσμα τον Ρωσοαγγλογάλλο, ωθεί να αναρωτηθούμε κατά πόσο οι ζυμώσεις και οι ανατροπές που πυροδότησαν οι Επαναστατικοί και Ναπολεόντειοι Πόλεμοι οδήγησαν στην εγγραφή στη διεθνή ζωή “Ελληνικού Ζητήματος” -έστω χωρίς την παγίωση ενός ονόματος, ήδη πριν από το τέλος των πολέμων και τις διαβουλεύσεις για την ειρήνη.
Εξετάζεται η ιστορική περιοδεία του πρώην σκλάβου, συγγραφέα και ηγετικού στελέχους του αμερικανικού κινήματος κατά της δουλείας Frederick Douglass στην Ιρλανδία το 1845. Η συνάντηση του Douglass με τον Ιρλανδό ηγέτη Daniel O'Connell και το κίνημα για την κατάργηση της δουλείας αναλύεται ως μια υπερατλαντική «ζώνη επαφής» ανάμεσα στην αφροαμερικανική χειραφέτηση και τον ιρλανδικό αγώνα ενάντια στη βρετανική κυριαρχία. Διερευνώνται οι ρητορικές συγκλίσεις, οι εντάσεις και η διαμόρφωση μιας διεθνούς αλληλεγγύης των καταπιεσμένων λαών.
οι "μεταστροφές" ενός εθνορομαντικού έργου Η Γαλάτεια (1873) του Σπυρίδωνα Βασιλειάδη είναι ένα από τα λίγα νεοελληνικά έργα που μεταφράζονται στη Γαλλία τον 19ο αιώνα. Ο Paul d’Estournelles, μικρανεψιός του φιλέλληνα Benjamin Constant και αργότερα σημαντική πολιτική προσωπικότητα, μεταφράζει, το 1878, το ελληνικό αυτό δράμα «για την αγάπη της γλώσσας και μόνο». Το έργο και η μετάφρασή του θα επαινεθούν από τη Γαλλική Ακαδημία. Η τολμηρή κίνηση του Βασιλειάδη να ″παντρέψει″ στο δράμα του τον αρχαίο μύθο με το δημοτικό τραγούδι Η άπιστη γυναίκα προκαλεί το ενδιαφέρον των Γάλλων διανοούμενων αλλά και του κοινού. Την αρχική μετάφραση θα ακολουθήσουν τρεις διασκευές, η μία εκ των οποίων θα ενταχθεί στο ρεπερτόριο της εθνικής σχολικής θεάτρου του Παρισιού στις αρχές του 20ού αιώνα. Στον «Πρόλογο στην Γαλάτεια» ο Βασιλειάδης, οραματιζόμενος το νέο εθνικό δράμα ως «καθαρῶς ἑλληνικόν, δηλονότι φιλόπατρι, φιλάδελφον, δημοκρατικόν, περικαλλές», εξηγεί τον διδακτικό χαρακτήρα του έργου ως προσπάθεια εθνικής διάπλασης και αναδόμησης της εθνικής ταυτότητας του ελληνικού έθνους. Ωστόσο, στις γαλλικές του εκδοχές, η πρόθεσή του αποσιωπάται. Στην ανακοίνωση αυτή θα επικεντρωθώ στις διαφορετικές ιδεολογικές μεταστροφές του έργου, όπως αυτές εκδηλώνονται στην αρχική έκδοση της μετάφρασης και στις δύο σημαντικές διασκευές του από την ιδρύτρια της La Nouvelle Revue Juliette Lamber-Adam, (1880) και από τον ίδιο τον D’Estournelles (1907).
Η ποιητική συλλογή Kreuz des Südens (1907) της ζωγράφου και συγγραφέα Hermione von Preuschen (1854–1918) διαρθρώνεται γύρω από μια γεωγραφική και συμβολική μετατόπιση από την Ελλάδα προς την Ινδία, τόπους τους οποίους η ίδια είχε επισκεφθεί στο πλαίσιο των ταξιδιών της στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Η πρώτη ενότητα της συλλογής («Im Schatten der Sappho») συγκροτεί έναν μεσογειακό χώρο με επίκεντρο την ελληνική αρχαιότητα, ενώ η δεύτερη («Durch Glut und Geheimnis») μεταφέρει το ποιητικό βλέμμα σε μη ευρωπαϊκά τοπία, με σαφείς αναφορές στην Ινδία και τη νοτιοανατολική Ασία. Η εσωτερική αυτή μετάβαση επιτρέπει την προσέγγιση της συλλογής ως ενός ποιητικού πεδίου «ζωνών επαφής», όπου διαφορετικές πολιτισμικές γεωγραφίες συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν. Ο «Νότος» δεν αντιμετωπίζεται ως ενιαία ή στατική κατηγορία, αλλά ως συμβολικός και πολιτισμικός χώρος στον οποίο επαναδιατυπώνονται ζητήματα ταυτότητας, πολιτισμικής ιεραρχίας και καλλιτεχνικής αυτογνωσίας. Η ανακοίνωση εστιάζεται πρωτίστως στο Kreuz des Südens, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη αυτοβιογραφικά κείμενα της H.v. Preuschen, προκειμένου να διερευνηθεί η σχέση ανάμεσα στη βιωμένη εμπειρία του ταξιδιού και τη λογοτεχνική της επεξεργασία. Μέσα από μετααποικιακές και έμφυλες προσεγγίσεις της ταξιδιωτικής γραφής, εξετάζεται πώς η γεωγραφική μετατόπιση από τη Μεσόγειο προς την Ασία συμβάλλει στη συγκρότηση του «Νότου» ως δυναμικής ζώνης πολιτισμικής διαπραγμάτευσης. Όλγα ΜπεζαντάκουΑΠΘ
Η σχέση ανάμεσα στην Αϊτινή Επανάσταση και στον Ελληνικό Αγώνα για ανεξαρτησία προσεγγίζεται συνήθως μέσα από το πρίσμα της διπλωματικής ιστορίας, με επίκεντρο τη γνωστή αλληλογραφία μεταξύ του Αδαμάντιου Κοραή και του Jean-Pierre Boyer. Η παρούσα ανακοίνωση πλαισιώνει με μια νέα προβληματική αυτή την επιστολική ανταλλαγή, αντιμετωπίζοντάς την ως μια επιστολική «ζώνη επαφής» — έναν αποσπασματικό χώρο διαπολιτισμικής συνάντησης και δομικής ασυμμετρίας – και εντάσσοντάς την σε ένα ευρύτερο ερώτημα: πώς —και σε ποιο βαθμό— οι εκπρόσωποι του ελληνικού Διαφωτισμού αντιλήφθηκαν ή προσέγγιζαν ζητήματα όπως η ατλαντική δουλεία, η αποικιοκρατία και η περίπτωση της Αϊτής. Αναγνωρίζοντας τα αντικειμενικά όρια της εποχής, η ανακοίνωση δεν αναζητά μια συγκροτημένη θεωρητική πρόσληψη του Μαύρου Ατλαντικού, αλλά ιχνηλατεί τις σποραδικές, έμμεσες ή και αποσιωπημένες αναφορές στο ελληνικό αρχείο. Με την έννοια της δουλείας να νοηματοδοτείται πρωτίστως μέσα από την άμεση εμπειρία της οθωμανικής κυριαρχίας, η ελληνική σκέψη προσλαμβάνει την Αϊτή μόνο φευγαλέα μέσω του εμπορίου (π.χ. τιμές καφέ/ζάχαρης στον Κοραή), φανερώνοντας τα «όρια του διανοητού» (M.-R. Trouillot) κατά την Εποχή των Επαναστάσεων. Μεθοδολογικά, η ανακοίνωση συνομιλεί με τις κριτικές ωκεάνιες σπουδές (critical ocean studies - C.L.R. James, M.R. Trouillot, E. DeLoughrey), αναδεικνύοντας την αλληλογραφία Boyer–Κοραή ως μια στιγμή όπου δύο επαναστατημένοι κόσμοι αναγνώρισαν στιγμιαία ο ένας τον άλλον πάνω από τον ωκεανό, χωρίς να διαθέτουν τα μέσα ή το εννοιολογικό πλαίσιο για να μιλήσουν μια κοινή πολιτική γλώσσα. Η εστίαση σε αυτές τις ρωγμές και τα όρια μας επιτρέπει ωστόσο να ανασυγκροτήσουμε μια χαμένη συνάντηση, μία «δυνητική ιστορία» (Azoulay), μία δια-ωκεάνια συνομιλία, που δεν κατέστη δυνατή την εποχή του Διαφωτισμού.
Η παρούσα ανακοίνωση εξετάζει τη μυθοποίηση του «ανέστιου» Τσιγγάνου στη νεότερη ευρωπαϊκή γραμματεία ως μια κατεξοχήν «ζώνη επαφής», όπου τα όρια μεταξύ πολιτισμού και φύσης, καθώς και μεταξύ εθνικού και «ξένου», υφίστανται διαρκή επαναδιαπραγμάτευση. Με αφετηρία τον Δωδεκάλογο του Γύφτου (1906) του Κωστή Παλαμά, η ανακοίνωση ιχνηλατεί ένα ευρύ δίκτυο πολιτισμικής κινητικότητας και λογοτεχνικής ανταλλαγής, εστιάζοντας στη στρατηγική συνομιλία του Έλληνα ποιητή με το αφηγηματικό ποίημα Οι Ατσίγγανοι (1824) του Αλεξάντρ Πούσκιν. Ο μύθος του Τσιγγάνου, ο οποίος σηματοδοτεί το πέρασμα από τον Διαφωτισμό στον Ρομαντισμό και συμπίπτει με τη γένεση των εθνικών κρατών, αξιοποιείται λογοτεχνικά ή και εργαλειοποιείται ιδεολογικά από τον Παλαμά σε μια περίοδο εθνικής κρίσης. Η ανακοίνωση υποστηρίζει ότι ο Παλαμάς δεν αντλεί αδιαμεσολάβητα από το πρωτότυπο ρωσικό ποίημα, αλλά εμπλέκεται οργανικά με τη διεθνή πρόσληψή του. Μέσα από τις αναγνώσεις του Φ. Ντοστογιέφσκι και του Γάλλου διπλωμάτη και κριτικού E. M. de Vogüé, στο κάτοπτρο της τσιγγάνικης ανεστιότητας φαίνεται να καθρεφτίζεται ο «Ρώσος περιπλανώμενος». Είναι η δική τους ερμηνεία —η οποία ταυτίζει τον ήρωα του ρωσικού ποιήματος, Αλέκο, με τον αποκομμένο διανοούμενο που μεταφέρει την παθογένεια του πολιτισμού στη φύση— που επιτρέπει/προτρέπει τον Παλαμά να μεταστοιχειώσει το ρωσικό πρότυπο, πλάθοντας τον δικό του Γύφτο ως έναν προφητικό και δημιουργικό οδηγό. Αυτή η πολύπλοκη «ζώνη επαφής» ιδεών προετοιμάζει οργανικά το έδαφος για την αντίστροφη πορεία του ίδιου του Δωδεκάλογου το 1931. Εξετάζοντας στο τελευταίο μέρος της τη γαλλική υποδοχή του έργου μέσα από τον πρόλογο του Henri Bidou, η ανακοίνωση επιχειρεί να δείξει πώς ο ερμηνευτικός άξονας μετατοπίζεται εκ νέου από τον βαλκανικό Νότο προς τη μητροπολιτική Δύση. Ο παλαμικός τσιγγάνος απεκδύεται τον φολκλορικό του χαρακτήρα και, προβάλλοντας τη «ριζική ελευθερία» της ξενότητάς του, ανάγεται σε σύμβολο του σύγχρονου ευρωπαϊκού πνεύματος. Μέσα από αυτή τη διαδρομή, η ανακοίνωση παρακολουθεί πώς η τσιγγάνικη λογοτεχνική περιπλάνηση δεν συνιστά μια στατική θεματική, αλλά ένα δυναμικό «δίκτυο επικοινωνίας» και ένα ενεργό πεδίο «πολιτισμικής κινητικότητας». Η αλυσίδα αυτών των διαδοχικών πολιτισμικών μεταφορών (Ρωσία–Ελλάδα–Γαλλία) διαπερνά και μετατοπίζει τα όρια μεταξύ ευρωπαϊκού γεωγραφικού «κέντρου» και «περιφέρειας», αναδεικνύοντας τρόπους με τους οποίους οι νομαδικές και περιθωριακές αναπαραστάσεις δύνανται να λειτουργούν ως μεταφορικές «ζώνες επαφής» που με τη σειρά τους αποσταθεροποιούν και αναδιαμορφώνουν διαρκώς τόσο τις εκάστοτε εθνικές αφηγήσεις όσο και ευρύτερα υπερεθνικά ιδεολογικά σχήματα, καθώς και τον ίδιο τον πυρήνα της αντίληψης για τη λογοτεχνική δημιουργία, ενεργοποιώντας ίσως μηχανισμούς μιας οιονεί "μειονοτικής/ τσιγγάνικης λογοτεχνίας" εντός της κυρίαρχης γραμματείας.
Νίκος Καζαντζάκης, Joseph Roth, Walter Benjamin Ο Νίκος Καζαντζάκης πραγματοποίησε το πρώτο από τα τρία ταξίδια του στη Σοβιετική Ένωση από τον Οκτώβριο του 1925 έως τον Ιανουάριο του 1926 με την ιδιότητα του απεσταλμένου της εφημερίδας Ελεύθερος Λόγος, όπου και δημοσίευσε μια σειρά από άρθρα με τις εντυπώσεις από το ταξίδι του (άρθρα που εντάχθηκαν με τροποποιήσεις στο βιβλίο του Τι είδα στη Ρουσία, 1928). Ο Joseph Roth ταξίδεψε στην ΕΣΣΔ από τον Σεπτέμβριο έως τον Δεκέμβριο του 1926 για λογαριασμό της γερμανικής εφημερίδας Frankfurter Zeitung, στην οποία και δημοσίευσε τις ανταποκρίσεις του. Ο Walter Benjamin διέμεινε στη Μόσχα το χρονικό διάστημα Δεκ. 1926 - Ιαν. 1927 και κατέγραψε τις εμπειρίες του ταξιδιού του στο ημερολόγιό του (Ημερολόγιο Μόσχας). Η εισήγησή μου προτείνει μια συγκριτική εξέταση των δημοσιογραφικών κειμένων των Καζαντζάκη και Roth και των ημερολογιακών εγγραφών του Benjamin, βασισμένη στους εξής άξονες: τα όρια Ευρώπης/Δύσης και Ασίας/Ανατολής στον σοβιετικό κομμουνισμό, το δημόσιο και το ιδιωτικό στο νέο καθεστώς, η πολιτιστική ζωή και, τέλος, η κατάσταση της εβραϊκής Διασποράς στη Σοβιετική Ένωση.
Ερευνάται η γαλλόφωνη αθηναϊκή εφημερίδα Libre (1922–1936) ως κομβικός δίαυλος διαπολιτισμικής επικοινωνίας και διάδοσης ιδεών στον ελληνικό μεσοπόλεμο. Μέσα από τις στήλες της εφημερίδας παρακολουθούνται οι λογοτεχνικές μεταφράσεις, οι βιβλιοκρισίες και οι παρεμβάσεις Ελλήνων και Γάλλων λογίων. Η ανακοίνωση καταδεικνύει πώς η γαλλοφωνία στην Αθήνα λειτούργησε ως ζώνη επαφής για την προώθηση του ευρωπαϊκού πνεύματος, την ανανέωση της κριτικής και τη διασύνδεση της εγχώριας πνευματικής παραγωγής με τις διεθνείς πρωτοπορίες.
Εστιάζει στη δράση και τις ανταποκρίσεις Ελλήνων δημοσιογράφων και ανταποκριτών στο Παρίσι κατά την καμπή του 19ου προς τον 20ό αιώνα. Η εισήγηση αναλύει τον ρόλο τους ως πολιτισμικών διαμεσολαβητών που μετέφεραν στην Ελλάδα τα νέα της γαλλικής πολιτικής, των τεχνών και της μόδας της Belle Époque. Εξετάζονται τα δίκτυα επικοινωνίας, οι επαφές τους με τον γαλλικό τύπο και ο τρόπος με τον οποίο οι ανταποκρίσεις τους διαμόρφωσαν την εικόνα της «πόλης του φωτός» στην ελληνική κοινή γνώμη.
«Διαβατήρια και προξενικές θεωρήσεις στον 20ό αιώνα: η διασυνοριακή μετακίνηση υπό κρατικό έλεγχο». Νικόλας Μανιτάκης, ΕΚΠΑ Στα χρόνια που ακολούθησαν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, τα κυρίαρχα εθνικά κράτη επέβαλαν ένα πλέγμα συστηματικών ελέγχων στη διασυνοριακή μετακίνηση τόσο των αλλοδαπών όσο και των ημεδαπών πολιτών. Στην πράξη, αυτό σήμαινε ότι οι πάσης φύσεως ταξιδιώτες ήταν πλέον υποχρεωμένοι όχι μόνο να φέρουν νόμιμα ταξιδιωτικά έγγραφα, αλλά και να εξασφαλίζουν μια σειρά κρατικών αδειών (όπως άδεια αποδημίας, θεώρηση εισόδου και άδεια παραμονής). Η περίοδος αυτή σηματοδοτεί ουσιαστικά το τέλος των «ανοιχτών συνόρων», καθώς τα κράτη επιχείρησαν να ελέγξουν αποτελεσματικά τις πληθυσμιακές ροές, επικαλούμενα συνήθως λόγους εθνικής ασφάλειας και προστασίας της εγχώριας αγοράς εργασίας. Κατά συνέπεια, τα ταξίδια των πνευματικών δημιουργών έπαψαν να εξαρτώνται αποκλειστικά από την προσωπική τους έμπνευση ή την οικονομική τους ευχέρεια· εφεξής, προϋπέθεταν την εξασφάλιση των απαραίτητων εγκρίσεων τόσο από τις αρχές της χώρας προέλευσης όσο και από εκείνες της χώρας προορισμού. Με άλλα λόγια, ο λογοτέχνης του 20ού αιώνα απώλεσε την ιδιότητα του ελεύθερα μετακινούμενου «κοσμοπολίτη» (flâneur) και μετατράπηκε σε ένα υποκείμενο υπόλογο στην αυστηρή κρατική γραφειοκρατία — έναν συχνά «ύποπτο» ταξιδιώτη. Από τους πρώτους που αντιλήφθηκαν και σχολίασαν αυτό το νέο, αβέβαιο καθεστώς μετακίνησης ήταν ο Αυστριακός συγγραφέας Στέφαν Τσβάιχ, ο οποίος βίωσε άμεσα τους ταξιδιωτικούς περιορισμούς μετά την αυτοεξορία του, ως απόρροια της ανόδου του Εθνικοσοσιαλισμού στη Γερμανία. Οι διεισδυτικές σκέψεις του αποτυπώθηκαν ανάγλυφα στην αυτοβιογραφία του Ο κόσμος του χθες. Πώς βίωσαν, όμως, από τη δική τους πλευρά οι Έλληνες λογοτέχνες αυτό το καθεστώς επιτήρησης; Πώς επηρεάστηκαν τα ταξιδιωτικά τους σχέδια και με ποιον τρόπο η εμπειρία αυτή μετουσιώθηκε στο λογοτεχνικό τους έργο; Πώς, γενικότερα, ο ταραχώδης 20ός αιώνας, με την έξαρση των πολιτικών διώξεων και την επιβολή αυταρχικών καθεστώτων στην Ελλάδα, ενέτεινε την κρατική εποπτεία στις διασυνοριακές μετακινήσεις των ανθρώπων των γραμμάτων; Στα ερωτήματα αυτά επιχειρεί να απαντήσει η παρούσα ανακοίνωση, εξετάζοντας ενδεικτικές περιπτώσεις δημιουργών, όπως του Νίκου Καζαντζάκη, του Οδυσσέα Ελύτη και του Αντώνη Σαμαράκη. Η διερεύνηση βασίζεται στη μελέτη του λογοτεχνικού τους έργου, της προσωπικής τους αλληλογραφίας, καθώς και σχετικών διοικητικών ή διπλωματικών εγγράφων. Σε κάθε περίπτωση, η πολιτισμική κινητικότητα στον 20ό αιώνα και, ειδικότερα, τα εκτός συνόρων ταξίδια των λογοτεχνών δεν μπορούν να γίνουν πλήρως κατανοητά αν δεν συνυπολογιστεί αυτή η νέα πολιτική και γραφειοκρατική διάσταση, η οποία διαμόρφωσε εν πολλοίς τους όρους και τα όρια της πραγμάτωσής τους.
Δεν είχε ακόμη ολοκληρώσει τον κύκλο του το περίφημο Grand Tour –που ως ταξιδιωτική αναζήτηση της αρχαιότητας απαιτούσε λόγια προετοιμασία και ιδεολογική αφοσίωση– όταν, στο κλείσιμο του 19ου αιώνα, οι αφηγήσεις για τον ελληνικό κόσμο εμπλουτίστηκαν με «μετριοπαθέστερα» οδοιπορικά. Ο Βικέλας, διαθέτοντας ακόμη και παιδικές αναμνήσεις οικογενειακών διακοπών στις ακτές του Βοσπόρου, αναδείχθηκε σε οραματιστή του τουρισμού. Μελετώντας προσεκτικά τα οδοιπορικά των Ευρωπαίων περιηγητών, απέδωσε μια εξωστρεφή πατριδογραφία σε επιστολές προς τον Γάλλο φίλο του (τον μαρκήσιο de Saint Hilaire), όπου επένδυσε το διαρκές όραμα ανάπτυξης και εξευρωπαϊσμού (1884). Την ίδια περίπου εποχή, ο ξάδελφός του, Γιάννης Ψυχάρης, πραγματοποίησε το δικό του, επιστημονικό Ταξίδι (1888) στην Ελλάδα. Από το γλωσσικό του μανιφέστο δεν λείπει η συγκριτική αποτίμηση των ταξιδιωτικών όρων στην ελληνική επαρχία σε σχέση με τα παράλια της δυτικής Γαλλίας, όπου βρισκόταν όταν εκδηλώθηκε ο «πόθος» του ταξιδιού. Ο νεαρός Gaston Deschamps ήταν ήδη από το 1885 υπότροφος της γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Αθήνα. Στο ταξιδιωτικό του χρονικό, η αρχαιολατρία ήταν νέου τύπου: εμπλουτισμένη με τις ανταποκρίσεις που έστελνε για τη σύγχρονη Ελλάδα στη Journal des Débats, αναμετριόταν με το χρονικό του Edmond About και πρόδιδε μια τουριστική ματιά, η οποία είχε αρχίσει να απλώνεται στο ευρωπαϊκό παράκτιο τοπίο.
Επιστολογραφία και διαπολιτισμικά δίκτυα στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο (Αίγυπτος-Ελλάδα-Αγγλία-Αμερική) Κατά τον 19ο αιώνα, ο θεσμός του ταχυδρομείου υπηρέτησε συστηματικά στρατηγικές ανοικοδόμησης εθνικών ταυτοτήτων. Με τους δύο παγκόσμιους πολέμους, την αυξημένη γεωγραφική κινητικότητα, την αλλαγή στα ταχυδρομικά δρομολόγια, τις συνέργειες συμμαχικών χωρών στη μεταφορά των γραμμάτων και τις νέες τεχνολογίες που επιστρατεύονται, ο χαρακτήρας του ταχυδρομείου έμελλε να αλλάξει δραστικά. Στην ανακοίνωσή μου θα εξετάσω τους τρόπους με τους οποίους η μεταμόρφωση αυτή συνέβαλε στη δημιουργία ιδιότυπων «ζωνών επαφής», διαμορφώνοντας διεθνικές κοινότητες αποστολέων και παραληπτών και διευκολύνοντας τις ανταλλαγές και ωσμώσεις στο πεδίο των γραμμάτων. Θα επικεντρωθώ στο δίκτυο που σχηματίζεται γύρω από τον εξόριστο στη Μέση Ανατολή Γιώργο Σεφέρη και που περιλαμβάνει τους νέους βρετανούς και αλεξανδρινούς «φίλους», εκπατρισμένους έλληνες λογίους-διπλωμάτες, και λογοτέχνες εγκατεστημένους στη νέα ήπειρο όπως τον αμερικανό Henry Miller. Θα εξετάσω τις νέες λειτουργίες και αισθητικές αξιώσεις της επιστολογραφίας, καθώς και τον ρόλο που διαδραματίζει στη συγκρότηση μιας κοινής μυθολογίας της εξορίας και της προσφυγιάς. Σε αυτό το πλαίσιο θα διερευνήσω και το αποτύπωμά της στη σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή με αφορμή τα έργα Ο Κολοσσός του Μαρουσιού του Miller και Η σπηλιά του Πρόσπερου του Durrell, τεκμήρια κι αυτά της «εποχής της λογοτεχνίας με ιδιωτικά γράμματα» και ίσως, με σημερινούς όρους, της διαπολιτισμικής λογοτεχνίας.
Οι περιοδικές εκδόσεις παραρτημάτων του Βρετανικού Συμβουλίου σε επαρχιακές πόλεις της Ελλάδας δημιούργησαν ζώνες επαφής ανάμεσα στην ελληνική και τη βρετανική λογοτεχνική παραγωγή. Με γνώμονα την αντίληψη «ότι η πνευματική επαφή μεταξύ των Εθνών ανοίγει το δρόμο στην αμοιβαία κατανόηση κι εκτίμηση που τόσο πολύ χρειάζονται στο σημερινό μας κόσμο», όπως δηλώνεται στο προλογικό σημείωμα του εναρκτήριου τεύχους, το βραχύβιο περιοδικό Symposium, έκδοση της Βρετανικής Ακαδημίας της Πάτρας στις αρχές της δεκαετίας του 1950, φιλοξενεί «συνεργασίες ελληνικές και αγγλικές, μεταφράσεις από τις δύο γλώσσες, καθώς και αγγλικά ποιήματα γραμμένα από έλληνες και ελληνικά από άγγλους». Στην ανακοίνωση θα εξεταστούν οι προϋποθέσεις της δημιουργίας ενός τέτοιου περιοδικού στην μεταπολεμική Πάτρα, της πολιτισμικής συνύπαρξης Ελλήνων και Άγγλων σε ένα κοινό έντυπο και, κυρίως, του ζητήματος της διγλωσσίας που χαρακτηρίζει πολλούς από τους συνεργάτες του. Θα συζητηθούν τα δίκτυα συγγραφέων, μεταφραστών και διανοούμενων που συνυπάρχουν στις σελίδες του. Κάποιοι από τους πρώτους είναι καθηγητές και μαθητές στην Βρετανική Ακαδημία της Πάτρας που ενδεχομένως δοκιμάζουν για πρώτη φορά τη λογοτεχνική τους πένα σε μια γλώσσα που δεν είναι η μητρική τους. Έμφαση θα δοθεί στους τρόπους που το περιοδικό επιχειρεί να διαχειριστεί ζητήματα αποικιακής πολιτισμικής εξουσίας και γλωσσικής ανισότητας, που αναπόφευκτα προκύπτουν μέσα από τη συνύπαρξη αυτή. Ως μελέτη περίπτωσης θα συζητηθούν τα τρία αγγλόφωνα ποιήματα από τη συλλογή Foggy Days που δημοσίευσε ο Νίκος Καχτίτσης στο περιοδικό αυτό. Γραμμένα στο διάστημα της στρατιωτικής του θητείας τα ποιήματα αυτά αποτυπώνουν την μεταπολεμική και μετεμφυλιακή εμπειρία του νεαρού Καχτίτση ενσωματώνοντας τις προσλαμβάνουσές του από την πρόσφατη αγγλόφωνη ποιητική παραγωγή.
«‘Κρυμμένα’ ποιήματα και σχέδια: συγκροτώντας το αρχείο, στοχεύοντας σε παγκόσμια ανταπόκριση» Η ανακοίνωση συνδυάζει το έργο του Κ. Π. Καβάφη με την εκδοτική πρακτική του, το έλεγχο, δηλαδή, της διάδοσης και διασποράς του έργου του. Η εκδοτική πρακτική αυτή έχει ως άξονα την ελεγχόμενη κοινοποίηση και τη μετά θάνατον δημοσίευση. Είναι αδύνατον να ερμηνεύσει κανείς τα ποιήματα του Καβάφη αν δεν εστιάσει στις επιλογές του ποιητή να μη δημοσιεύσει κάποια από αυτά, να δημοσιεύσει ορισμένα σε περιοδικά, να τυπώσει άλλα ιδιωτικά σε μονόφυλλα ή σε φυλλάδια στέλνοντάς τα σε αναγνώστες της επιλογής του. Επίσης, να διαμορφώνει «συλλογές», θεματικές ή χρονολογικές, που τύπωνε ιδιωτικά και έστελνε σε πρόσωπα που έχει επιλέξει. Παράλληλα, όμως, συνέλεξε στο αρχείο του καταλόγους παραληπτών, τυπώματα, σώματα ποιημάτων, συλλογών κτλ. και το κληροδότησε. Και, βεβαίως, είναι αδύνατον να ερμηνεύσει κανείς τα ποιήματα του Καβάφη αν δεν λάβει υπόψιν του το γεγονός ότι μέχρι τον θάνατό του αρνήθηκε να εμπιστευθεί τα ποιήματά του σε κάποιον εκδοτικό οίκο για να εκδοθούν. Το αρχείο του Καβάφη, και μόνο αυτό, αντιπροσωπεύει το σύνολο της λογοτεχνικής παραγωγής του και χαρακτηρίζεται από τη χρονική διάσταση, επειδή λειτουργεί ως το αποθετήριο, αλλά και ως το εφαλτήριο για τη διάδοση και τη διασπορά σε διαφορετικές χρονικές στιγμές του καβαφικού γραπτού λόγου. Η προσέγγισή μου στη σχέση αρχείου και δημοσιευμένων ή κοινοποιημένων κειμένων εστιάζει στις διαφορετικές χρονικότητες της διάδοσης και διασποράς του έργου και χαρακτηρίζεται από τη φροϋδική «Nachträglichkeit», την εκ των υστέρων αναθεώρηση, δια της οποίας ανανοηματοδοτούνται μεταγενέστερα κείμενα από «κρυμμένα» προγενέστερα. Στόχος μου δεν είναι η βιογραφία του Καβάφη και με αφήνει αδιάφορο ο «βιογραφισμός», τόσο ο παλαιότερος, που εστιάζει στις αποκρύψεις και την αποσιώπησή τους, όσο και ο νεότερος που συνιστά μαχητική απάντηση στον βιογραφισμό της αποσιώπησης και των αποκρύψεων, υιοθετώντας έναν βιογραφισμό των αποκαλύψεων και των ταυτίσεων.
Ο ποιητής και ο υπομνηματιστής: Οι σημειώσεις των καβαφικών εκδόσεων και οι λειτουργίες τους Αντικείμενο της παρούσας ανακοίνωσης είναι ο κριτικός έλεγχος των ερμηνευτικών, αισθητικών και άλλων λειτουργιών που επιτελούν οι σημειώσεις των επιμελητών στις ελληνικές εκδόσεις της καβαφικής ποίησης. Το ενδιαφέρον της εστιάζεται κυρίως στις ιστορικές πληροφορίες που συνοδεύουν τα καβαφικά ποιήματα, στην πρόσληψή τους από τους εκάστοτε αναγνώστες και στην επίδρασή τους στην αναγνωστική διαδικασία. Στο πλαίσιο αυτής της συζήτησης θα εξεταστούν επιλεγμένα παραδείγματα από το φάσμα των καβαφικών εκδόσεων, από το 1963 ως τις μέρες μας, καθώς και πρόσφατες περιπτώσεις ψηφιακού υπομνηματισμού καβαφικών ποιημάτων.
Η αποικιακή Αλεξάνδρεια του 1910 είναι μια κατεξοχήν ζώνη επαφής, με διεθνή οικονομικά συμφέροντα, πολιτισμική συνύπαρξη και ανταλλαγή, ασύμμετρη ισχύ, συγκρούσεις και διαπραγματεύσεις, υβριδικές ταυτότητες και καλλιτεχνικές μορφές. Η μεταιχμιακή θέση και ταυτότητα του Καβάφη σ’ αυτό το σταυροδρόμι πολιτισμών και εξουσιαστικών σχέσεων είναι αρκετά σύνθετη, λαμβάνοντας υπόψη και την παράμετρο της σχέσης με τη μητροπολιτική Ελλάδα: Λευκός υπάλληλος της αιγυπτιακής διοίκησης υπό βρετανική κατοχή, Έλληνας της διασποράς, ελληνόφωνος ποιητής σε διεθνές περιβάλλον, θεματοφύλακας ενός ελληνιστικού παρελθόντος που ενδιαφέρει ιδιαίτερα τους Βρετανούς, και ομοφυλόφιλος. Η ανατρεπτική διαχείριση εκείνων των ταυτοτικών χαρακτηριστικών του που συντείνουν σε μια περιθωριακή θέση είναι πάγια στρατηγική της ποίησής του και ένας από τους λόγους της εξαιρετικής σύγχρονης, διεθνούς, απήχησής του. Η ανακοίνωση διερευνά τη διαμόρφωση αυτής της στρατηγικής σε σχέση με το ελληνιστικό παρελθόν. Όπως είναι πλέον γνωστό, ο Καβάφης μελετούσε, για τα ιστορικά του ποιήματα, την ελληνιστική ιστορία που ήταν γραμμένη από βρετανούς ιστοριογράφους, οι οποίοι έβλεπαν στην αλεξανδρινή εποχή μια προτύπωση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας αλλά και ένα πεδίο προβολής σύγχρονων αποικιακών προβληματισμών. Η ανακοίνωση διερευνά τον βαθμό στον οποίο ο Καβάφης επαναδιαπραγματεύεται αυτήν την ‘αποικιοποίηση’ του ελληνιστικού παρελθόντος για να εξυπηρετήσει τους δικούς του προβληματισμούς, σε μια ιδιότυπη εκδοχή της μεταπολιτισμικότητας που χαρακτηρίζει συχνά τις ζώνες επαφής. Η δεκαετία του 1910 ήταν μια εποχή πολεμικών αγώνων αλλά και έντονων συζητήσεων για το μέλλον του ελληνικού έθνους, στο πλαίσιο των οποίων η εδαφική επέκταση δεν ήταν μονόδρομος. Το «ανατολικό ιδανικό» του Ίωνα Δραγούμη, το όραμα μιας πνευματικής, οικονομικής και πολιτισμικής κυριαρχίας του ελληνισμού στην Εγγύς Ανατολή χωρίς εδαφική επέκταση – που κάποια στιγμή ονομάστηκε και «Ανατολική αυτοκρατορία» – υπήρξε μια εναλλακτική πρόταση εθνικής αναγέννησης που, όπως φαίνεται, δεν άφησε αδιάφορο τον φίλο του Καβάφη. Η ανακοίνωση διερευνά, μέσα από ιστορικά ποιήματα της περιόδου και άλλα τεκμήρια, το πώς η ιδέα αυτή επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο Καβάφης επιστρέφει στο ελληνιστικό παρελθόν, επανασημασιοδοτώντας την αυτοκρατορική του ανάγνωση από τους Βρετανούς.
Εξετάζει τη γέννηση και τη μεθοδολογική εξέλιξη της έννοιας της «επίδρασης» (influence) στην πρώιμη γαλλική και ευρωπαϊκή συγκριτική γραμματολογία του 19ου αιώνα. Η ανακοίνωση αναλύει πώς η συγκριτική μελέτη των εθνικών λογοτεχνιών ταλαντεύτηκε ανάμεσα στον εθνικό ανταγωνισμό και στην αναζήτηση καθολικών προτύπων. Συζητείται η κριτική υπέρβαση της μηχανιστικής επίδρασης προς όφελος πιο σύνθετων εννοιών, όπως ο διαπολιτισμικός διάλογος, η πρόσληψη και οι ζώνες επαφής.
H ανακοίνωση εξετάζει τη σύγχρονη αστική ταξιδιωτική γραφή ως μορφή χωρικής θεωρίας, η οποία είναι σε θέση να αναδείξει την πόλη ως πορώδες, ασύμμετρο και πολιτικά διεκδικούμενο πεδίο καθημερινής κίνησης. Με αφετηρία την έννοια του αστικού πορώδους στον Walter Benjamin και την Asja Lācis επισημαίνονται οι διαπερατές σχέσεις μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου, κατοίκησης και μετακίνησης, υλικότητας και κοινωνικής πρακτικής. Η έννοια του πορώδους διευρύνεται περαιτέρω από την πρόσφατη οικοκριτική προσέγγιση του ταξιδιού από τον Michael Cronin. Ο τελευταίος, υπερβαίνοντας την ανθρωποκεντρική «υπερ-διάκριση» θεωρεί την πόλη ως μη διαχωρισμένη από το φυσικό περιβάλλον καθώς είναι διαπερατή από ροές νερού, αέρα, ενέργειας, υλικών και μη ανθρώπινων μορφών ζωής. Η οικολογική αυτή ανάγνωση μετατρέπει την πόλη σε περισσότερο-από-ανθρώπινο σύστημα σχέσεων και εξαρτήσεων. Ως μέθοδος καταγραφής της πορώδους πόλης προτείνεται το «κάθετο ταξίδι» και η εγγύς παρατήρηση που μετατοπίζουν το ενδιαφέρον από τη μακρινή μετακίνηση στην προσεκτική ανάγνωση των ρυθμών, των υλικοτήτων και των αποκλεισμών που οργανώνουν την αστική εμπειρία καθιστώντας ορατές σχέσεις που η ταχύτητα συνήθως αποκρύπτει. Tο ερώτημα, συνεπώς, μετατοπίζεται από τη διαπερατότητα των αστικών ορίων στους άνισους όρους υπό τους οποίους διαφορετικά σώματα τα διασχίζουν. Στην οπτική αυτή εντάσσεται και η μετάβαση από τον κλασικό, ανδροκρατούμενο τύπο του flâneur στη θηλυκή εκδοχή του, στην flâneuse της Lauren Elkin, η οποία εισάγει την έμφυλη και κριτική εκδοχή της περιπατητικής εμπειρίας στην πόλη καθώς κινείται μέσα στους περιορισμούς και τις ασυμμετρίες του δημόσιου χώρου. Eν τέλει, προτείνεται ότι η σύγκλιση του αστικού πορώδους, του κάθετου ταξιδιού και της flâneuse μπορεί να λειτουργήσει ως σχήμα «αποκεντρωμένης επιστημολογίας», η οποία αμφισβητεί το δυτικό, κυρίαρχο βλέμμα του ταξιδιώτη ως αυθεντίας του χώρου και προκρίνει εναλλακτικές μορφές αστικής περιπλάνησης, όπως η πρόσφατη subaltern/black flânerie (P. Nayar, C. Phillips, N. Masud). Με την αποκεντρωμένη αυτή επιστημολογία της σύγχρονης αστικής περιπλάνησης προσφέρονται νέα εργαλεία για την κατανόηση της ηθικής, της κοινωνικής και της περιβαλλοντικής μας ευθύνης μέσα στον παγκοσμιοποιημένο αστικό ιστό.
Προσεγγίζει τη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στον λόγο, το σώμα και την υλικότητα μέσα από πέντε επιλεγμένα στιγμιότυπα της νεότερης λογοτεχνίας και θεωρίας. Η ανακοίνωση αξιοποιεί εργαλεία από τους νέους υλισμούς (new materialisms) και τις σπουδές των αισθήσεων, προκειμένου να εξετάσει την «αφή» και την «επαφή» ως σωματική, γλωσσική και οντολογική εμπειρία. Διερευνάται πώς τα λογοτεχνικά αντικείμενα, τα υφάσματα και τα τοπία συνδιαμορφώνουν την ανθρώπινη εμπειρία πέρα από την καθαρή νοηματοδότηση.
Από τη γαλλική και τη ρωσική στην αγγλοσαξονική σχολή Η υποδοχή της θεωρίας της λογοτεχνίας στην Ελλάδα, από την εποχή την ακμής της μέχρι τη μετα-θεωρητική φάση, υπήρξε πολύπλοκη και περιπετειώδης. Η συστηματική βιβλιογραφία για τις ελληνικές και ελληνόγλωσσες μεταφράσεις που διαθέτουμε (Α. Τζούμα-Π. Καρπούζου-Τ. Καραβία, ΕΚΠΑ 2019), παρά τη χρηστικότητά της, δεν περιλαμβάνει τα περιοδικά που διαδραμάτισαν κρίσιμο ρόλο πολιτισμικής διαμεσολάβησης. Μια προσεκτική θεώρηση του πεδίου δείχνει ότι προκύπτουν πολύ ενδιαφέροντα συμπεράσματα για τις διαπολιτισμικές ζώνες επαφής της ελληνικής κριτικής σκέψης με τον γαλλικό, τον ρωσικό και τον αγγλοσαξονικό χώρο. Η κυριαρχία της γαλλικής και της ρωσικής θεωρίας (σημειολογία, στρουκτουραλισμός, μεταστρουκτουραλισμός, φορμαλισμός) τη δεκαετία του 1970 υπήρξε σχεδόν απόλυτη. Την επόμενη δεκαετία το πεδίο διευρύνεται με την αφηγηματολογία και μέχρι τις αρχές του 1990 σημειώνεται ένα σταδιακό άνοιγμα προς αγγλοσάξονες θεωρητικούς (T. Bennett, T. Eagleton, R. Williams κ.ά). Το ελληνικό θεωρητικό ενδιαφέρον συνδέεται με την απεμπλοκή της κριτικής από τα στενά ιδεολογικά κριτήρια και την πρόθεση για αντικειμενικότερα κριτήρια. Σκοπός του άρθρου, προσφέροντας μια μεταθεωρητική ψηφίδα στην άγραφη ιστορία της νεοελληνικής κριτικής σκέψης, είναι να χαρτογραφήσει εποπτικά την πρόσληψη της θεωρίας της λογοτεχνίας στον περιοδικό Τύπο και πιο συγκεκριμένα σε έντυπα λόγου και ιδεών της πρώτης φάσης Μεταπολίτευσης. Αντικείμενο αναφοράς θα αποτελέσουν περιοδικά όπως: Δευκαλίων, Κώδικας, Σημειώσεις, Σπείρα, Ηριδανός, Τομές, Εποπτεία, Ο Πολίτης, Το Δέντρο, Χάρτης, με καταληκτικό σημείο τομής το 1990 οπότε και εμφανίζεται το πρώτο αμιγώς περιοδικό «θεωρίας και κριτικής», το Λόγου Χάριν, ανανεώνοντας και επικαιροποιώντας το σχετικό ενδιαφέρον με σύγχρονες τάσεις (αμερικανική αποδόμηση, αναγνωστικές θεωρίες κλπ). Από εκεί και έπειτα η συζήτηση για τον μεταμοντερνισμό αποκτά το προβάδισμα σημειώνοντας το πέρασμα σε μια άλλη φάση της θεωρίας.
Η διεθνής των πρώην: πολιτική, λογοτεχνία και ιστορία Το 1949 κυκλοφόρησε στην Αγγλία η πρώτη έκδοση του God that Failed. Το βιβλίο αποκρυστάλλωσε μια παγκόσμια τάση που είχε εμφανιστεί στον μεσοπόλεμο και έμελλε να διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στη διανοητική και πολιτική ιστορία του Ψυχρού Πολέμου: την κριτική ανάγνωση του κομμουνιστικού φαινομένου μέσα από τα μάτια των «πρώην». Εκείνων δηλαδή που είχαν γοητευτεί από το όραμα της ριζικής μεταβολής του κόσμου, που είχαν εμπλακεί στην κομμουνιστική υπόθεση, που την είχαν αποκηρύξει και στη συνέχεια απαλλαγμένοι από το βάρος του παρελθόντος κατέθεταν την μαρτυρία τους -είτε μέσα από μια αυτοβιογραφική κατάθεσή, είτε από τη λογοτεχνική γραφή- για την εμπειρία των πολλαπλών τους μεταστροφών. Ο πρώην κομμουνιστής προσέφερε μια αποκαλυπτική καταβύθιση στο δυσερμήνευτο σύμπαν της επαναστατικής πράξης, και ταυτόχρονα λειτουργούσε ως η διανοητική εμπροσθοφυλακή του δυτικού κόσμου στην ψυχροπολεμική αντιπαράθεση γύρω από το περιεχόμενο εννοιών όπως η ελευθερία και η δημοκρατία. Στην ανακοίνωση αυτή θα επιχειρήσω να χαρτογραφήσω τις διεθνικές διαστάσεις του φαινομένου των πρώην μέσα τη συσχέτιση ανάμεσα στις εμπειρίες του εκπατρισμού τους και των οριζόντιων διασυνδέσεων που αυτή παρήγαγε. Ο στόχος είναι να σκεφτούμε εκ νέου γύρω από τη μορφή του πρώην: όχι μέσα από την δίδυμη οπτική της καταδίκης ή της εξύμνησης, αλλά της κατανόησης του ρόλου που διαδραμάτισαν στη διαμόρφωση μιας ανθεκτικής σύλληψης του ιστορικού χρόνου όπου η επανάσταση είναι το συνώνυμο του ολοκληρωτισμού.
Η ανακοίνωση εξετάζει συγκριτικά την Ελλάδα και την Ισπανία της μεταδικτατορικής περιόδου ως δύο συγγενείς αλλά διαφορετικές «ζώνες επαφής», όπου η λογοτεχνία, η νεανική κουλτούρα και η πολιτική αμφισβήτηση διασταυρώθηκαν με διεθνικά ρεύματα της δεκαετίας του 1960 και του 1970. Αφετηρία αποτελεί η υπόθεση ότι οι μεταβάσεις στη δημοκρατία δεν υπήρξαν μόνο θεσμικές ή πολιτικές διαδικασίες, αλλά και πολιτισμικές μετατοπίσεις, ανοίγοντας χώρους για νέες γλώσσες, νέες αισθητικές μορφές και νέες υποκειμενικότητες. Στην ελληνική περίπτωση, το ενδιαφέρον εστιάζει στην πρώιμη Μεταπολίτευση, στα μικρά περιοδικά, στις μεταφράσεις της Beat και underground κουλτούρας και σε λογοτεχνικά έργα που επεξεργάστηκαν τη νεολαία, την πολιτική στράτευση, την απογοήτευση και την επιθυμία μετά το 1974. Στην ισπανική περίπτωση, εξετάζεται η μεταφρανκική κουλτούρα της Transición, με έμφαση στην αντικουλτούρα, στα περιοδικά, στη Βαρκελώνη, στη movida madrileña και σε μορφές γραφής που διαπραγματεύτηκαν την απελευθέρωση από τον φρανκισμό. Η ανακοίνωση υποστηρίζει ότι Ελλάδα και Ισπανία λειτούργησαν ως μεταπολιτευτικά εργαστήρια πολιτισμικών μεταφορών. Μέσα από μεταφράσεις, περιοδικά, μουσική, κινηματογράφο και λογοτεχνία, η αντικουλτούρα του ’60 και του ’70 μετασχηματίστηκε σε νοτιοευρωπαϊκή γλώσσα ελευθερίας, αλλά και πένθους και απογοήτευσης για τη χαμένη επαναστατική στιγμή.
Η ανακοίνωση εξετάζει τις διαδρομές του αντικομουνισμού στην Ελλάδα με βάση δύο άξονες. Πρώτον, τον χρόνο, επιδιώκοντας να αναδείξει βασικές συνέχειες, τομές και μετασχηματισμούς του μεταπολεμικού ελληνικού αντικομμουνισμού, σε σχέση με τον προπολεμικό. Δεύτερον, τον χώρο, ερευνώντας τρόπους, σημεία επαφής και πεδία (έντυπα, φορείς, πρόσωπα, δίκτυα) με τους οποίους ο διεθνής αντικομμουνισμός τροφοδοτεί ιδεολογικά τον ελληνικό, τα χρόνια 1945-1967. Βασική υπόθεση εργασίας είναι ότι, ενώ είναι αδύνατον να κατανοήσουμε συνολικά τον μεταπολεμικό ελληνικό αντικομμουνισμό χωρίς τη γνώση του αντίστοιχου αμερικανικού και δυτικοευρωπαϊκού, ταυτόχρονα όμως, ιδίως στο επίπεδο των ιδεών, εμφανίζονται κρίσιμες διαφορές. Μία από τις πιο χαρακτηριστικές είναι η απουσία ή η καχεξία σημαντικών κατηγοριών (όπως ο φιλελεύθερος ή ο σοσιαλιστικός αντικομμουνισμός) και η ασφυκτική κυριαρχία των συντηρητικών εκδοχών, με αποτέλεσμα την ταύτιση, ουσιαστικά, του αντικομμουνισμού και της εθνικοφροσύνης.
Δεν βρέθηκαν κείμενα που να ταιριάζουν στα κριτήρια αναζήτησης.